දෙමළ ප්‍රගතිශීලී සාහිත්‍ය ව්‍යාපාරය ඇරඹෙන්නේ 1940න් පසුව ය. 
ප්‍රගතිශීලී සාහිත්‍ය ව්‍යාපාරය ඇරඹීම කෙරෙහි දැඩිව බලපාන්නේ කම්කරු පන්තියට විඳින්නට සිදු වූ දුක්‌ ගැහැට ආදියයි. ඔවුන් එහි දී විඳි පීඩාව හා සමාජ අසාධාරණය පිළිබඳව ලාංකීය සමාජය දැනුම්වත් කිරීම උදෙසා සාහිත්‍ය නිර්මාණයන්හි යෙදුණු පිරිස මෙහි ආරම්භකයෝ වූහ. තත්කාලීන සමාජ විපර්යාස පිළිබඳ මෙන්ම වැඩකරන ජනතාවට පාලක පන්තිය මඟින් සිදුවන අසාධාරණ පිළිබඳ සාහිත්‍යාත්මක නිර්මාණ ඇසුරින් සමාජය දැනුම්වත් කළහ. ප්‍රගතිශීලී සාහිත්‍යය යනුවෙන් අප හඳුන්වන්නේ එම සාහිත්‍ය ශානරයයි. මෙහි දී ඒ පිළිබඳ විමසා බැලීමක්‌ සිදු කෙරේ.

මොහමඩ් රාසුක් පරිවර්තනය කළ " මොට්ටැක්කිලිය" නම් දෙමළ කෙටිකතා එකතුව තුල දික්වැල්ලේ කමල්, මු.පොන්නම්බලම්,වෛ.අහම්ද්, රාජා ශ්‍රි කාන්තන් සහ ඔට්ටමාවඩිමාවඩි අරෆාත් ගේ නිර්මාණ ඇතුලත්වේ.එය අගහස් ප්‍රකාශණයකි. මෙහි එහි පිටු කිහිපයක් වන අතර ආචාර්ය ලියනගේ අමරකීර්තී විසින් ලියන ලද පෙරවදන මෙහි ඇත.

‘මොට්ටැක්කිලිය’ දමිළ භාෂාවෙන් ලියැවුණු කෙටිකතා එකතුවක සිංහල පරිවර්තනයකි. පරිවර්තක ලේඛකයා මොහොමඞ් රාසූක් ය. රාසූක් දමිළ මාධ්‍යයෙන් අධ්‍යාපනය ලැබූ, ස්වෝත්සාහයෙන් සිංහළ භාෂාව මැනවින් ප්‍රගුණ කළ ලේඛකයෙකි. සිංහල ලේඛකයන් සමඟ එක්වෙමින් දෙමළ කෙටිකතා හා නවකතා කිහිපයක් ම සිංහල භාෂාවට පරිවර්තනය කිරීමට දායකවී ඇති අතර, තමන්ගේ ම පරිවර්තන කෘති කිහිපයක් ම රචනා කළ, රාජ්‍ය සාහිත්‍ය සම්මාන ලාභියෙකි.

‘මොට්ටැක්කිලිය’ ඔහුගේ මෑත භාගයේ ප්‍රකාශයට පත්කළ පරිවර්තන කෘතියයි. දමිළ හා මුස්ලිම් සමාජයේ කාන්තාවන්ගේ ජීවිතයේ විවිධාකාර වූ පැතිකඩ හා සිංහල, දමිළ, මුසල්මානු සංස්කෘතික වටිනාකම් පිළිබඳ සිංහල සමාජයට කිසියම් අවබෝධයක් ලබාදීම පරිවර්තකයාගේ අරමුණවී ඇති බව පෙනේ. කුමන ජාතියක වුව ද, කාන්තාවගේ බොහෝ ප්‍රශ්න කාන්තාවකට පොදු කාරණා ලෙස හඳුනා ගන්නට ද මඟ පෙන්වයි. සෑම කථාවක ම මතුකරන්නට උත්සාහ කරන ප්‍රශ්නය හෝ ගැටලුව මඟින්, වාර්ගික සබඳතා මැනවින් ප්‍රකාශ කෙරේ. ඒ සඳහා තෝරාගත් දමිළ හා මුස්ලිම් ලේඛකයන් කිහිප දෙනකු වෙතින් කෙටිකතා කිහිපය ප්‍රශස්ත ය.

විශේෂයෙන් යෞවනය, බිරිය, මව, මේ කුමන ඉසව්වක් පසු කළ ද, මොනයම් හෝ වාර්ගිකත්වයකට උපත නිසා ඇය හිමිකම් කියනු ලැබූව ද, මේ සෑම අවස්ථාවක ම පොදු බව මඟහැරීමට නොහැකි බව මේ කෙටිකතා සංග්‍රහයේ කථා කිහිපයක් ම පසක් කරයි. එසේ ම, වාර්ගික ලෙස කිනම් ජාතියකට දාව ඉපදුණ ද, අනෙක් වාර්ගික අසල්වැසියා හා පවතින අසල්වැසි හා මිත්‍රශීලී සබඳතාව මොන තරම් නිර්ව්‍යාජ බැඳීමක් ද යන්න ‘ආයිසා ආච්චි’ කථාව ගෙනහැර දක්වයි.

ජාතීන් අතර මිත්‍රත්වය, අන්‍යෝන්‍ය අවබෝධය, සංස්කෘතික වෙනස්කම් පිළිබඳ අවබෝධය, බහුවාර්ගික, බහු ආගමික අප වැනි රටක, ජාති අතර සංහිඳියාව ගොඩනැඟීමේ දී වැදගත් බව විශේෂයෙන් පැහැදිළි කළ යුතු නොවේ. මේ දමිළ කෙටිකථා කිහිපය සිංහල පාඨකයන් අතරට පත් කිරීමේ දී, ඒ අරමුණ සඳහා ම වූ උත්සාහයකින් මොහොමඞ් රාසූක් කටයුතු කළා ද යනුවෙන් අවබෝධයක් නොමැති වුව ද, කෙටිකතා සංග්‍රහය ඒ සඳහා වූ විශිෂ්ට ප්‍රයත්නයක් බව නම් කිව යුතු ය.

 

රේල්වේ ස්ටේෂන් ’ කෙටි කතාවේ දී සිංහල, දෙමළ, වාර්ගික ජන කොටස් යුද්ධයට පෙර එක ම බිම් ප්‍රදේශයක ජීවත් වෙමින්, ජීවන අරගලයට පුංචි දරු පැටවුන් පවා සමීපව සහසම්බන්ධවූ අයුරු මනා ලෙස පැහැදිලි කරන්න උත්සාහ දරා ඇත. එය අතිශයෝක්තියෙන් ගහන නොවන බව කථාවේ කථානායකයා කරුණාරත්නගේ සංවාදය පැහැදිළි කරයි. යුද්ධයට පෙර ජාතීන් අතර, සබැඳියාව පිළිබඳ මනා චිත්‍රයක් පාඨකයා තුළ මවන අතර, කෙටිකතාව යුද්ධයේ භීෂණය පමණක් නොව, විනාශය සංකේතවත් කරනුයේ කරුණාරත්න දුටු දැරියගේ ගෙල දවටා තිබුණු පතරොම් වැලයි.

 

සෑම කථාවකින් ම ප්‍රකාශ වනුයේ ජාතීන් අතර පැවැති සබැඳියාව හා යුද්ධය විසින් මේ සමාජයට අත්කර දුන් විනාශය සහ යහපත් සමාජයක් විනාශ කරන්නට දායක වූ ආකාරය ය.

සංහිදියාවෙන් පිරුණු රටක ලේඛන කලාව තුළ පැවතිය යුතු ගුණාංග, ඒ ඒ ජාතීන්ගේ සංස්කෘතික ඇවැතුම් පැවතුම් පිළිබඳ එකිනෙකා තුළ පැවැති අවබෝධය, මේ කෙටිකතා වැල තුළ අපුරුවට පෙළගස්වා ඇත. පොත තුළ එසේ පෙළගස්වා තිබුණ ද, අද සමාජය එකිනෙකා සැක කරන, එකිනෙකාට වෛර කරන දේශයක වැසියන් බවට පත් වූයේ, කවර විපාකයකින් ද යන්න නම් කථානායකයන් සෘජුව ප්‍රකාශ කරන අවස්ථා විරල ය. එසේ වුව ද, සිදුව ඇති විනාශයේ ගැඹුර අවම කරන්නට, පිළිතුරක් සොයා යන්නට පාඨකයාගේ මනස තුළ යම් දෘෂ්ටිමය අවකාශයක් නිර්මාණය වන්නට පවතින ඉඩකඩ බෙහෙවින් පුළුල් බව සටහන් කිරීම වැදගත් යැයි සඳහන් කළ යුතු ය.

කෙටිකතාවල මුල් රචකයන් හඳුන්වා දීමේ දී, ඔවුන්ගේ නිර්මාණ නාමවල සිංහල තේරුම සටහන් කළා නම්, කෘතියට තවත් වටිනාකමක් එකතු වනු නො අනුමාන ය.

පාසල, විශ්වවිද්‍යාල තුළ සාහිත්‍යමය හා සංස්කෘතිමය විෂයධාරා තුළ මෙවැනි කෘති පරිශීලනය කරන්නට, සංවාදයට ලක්වෙන අවස්ථා පුළුල් කිරීමට බලධාරීන් යොමුවිය යුතු ය.

ඒ සඳහා මොහොමඞ් රාසූක් හා තවත් එවැනි ලේඛකයන්ගේ, ‘මොට්ටැක්කිලිය’ වැනි නිර්මාණශීලී ප්‍රකාශන, රටට වඩ වඩාත් අවැසි වටපිටාවක් නිර්මාණය වී තිබෙන බව ද, රටවැසියන් වූ අප තේරුම් ගත යුතු ය.

 

සටහන : ධර්මසිරි ලංකාපේලි

 

මිනිසුන් උප්පත්තියෙන්ම පහත් යැයි සම්මත කුළ වලට බෙදා තිබුන සහ රට වැසියන් රජුගේ යටත්වැසියන් ලෙසත් , රටේ සියළු දේපල රජුගේ පොල්මඃකාර නින්දගම් ලෙසත් සැලකුනු වැඩවසම් යුගය තුල මානවහිමිකම් යනුවෙන් කිසිවක් හඳුනාගෙන තිබුනේ නැත.

 

පළමු වරට යම් යම් සීමාවන් තුල හෝ මිනිස් අයිතිවාසිකම් යන්න හඳුනාගැනෙන්නේ ධනවාදය තුල නිර්මාණය වන රාජ්‍යයෙන් ස්වායක්ත පුරවැසි අයිතිවාසිකම් හරහාය.

 

නමුත් අවවර්දිත ධනවාදය තුල එකී අවවර්දිත බාවයට සාපේක්ෂව රාජ්‍යයෙන් ලැබෙන ආර්ථික අයිතිවාසිකම් සහ රාජ්‍යයෙන් ලැබිය යුතු ආරක්ෂාව අහිමිකරනු ලැබූ අවාසනාවන්ත ආන්තික සමාජ කොට්ටාශයක්ද මේ වනවිට නිර්මාණය වී ඇත.

 

ආර්ථික නොහැකියාව මත මිනිසුන් අවමානයට පාත්‍රකෙරෙන සහ වාර්ගික වශයෙන් මිනිසුන් අවමානයට පාත්‍ර කෙරෙන එසේම ස්ත්‍රීන් වශයෙන් මිනිසුන් අවමානයට පාත්‍රකෙරෙන සහ එකී  දූෂිත මනෝබාවන් ආයතන ගතවූ සමාජ අවකාශයක් මානවහිමිකම් රජයන සමාජයක් ලෙස හඳුනාගත නොහැක.

 

එසේම එකී අවවර්දිත ධනේශ්වර සමාජ සන්දර්බය තුල සිරකරුවන් සහ සැකකරුවන් ලෙස බන්ධනාගාර ගතවූවන්ද බෝහෝ විට සැලකෙන්නේ අවමානයට පාත්‍රවූ සමාජ කොට්ඨාසයක් ලෙසය.

 

මෙතෙන්දි  ඔවුන් වැටෙන්නෙ අවවරප්‍රසාදිත දෙවනපෙල පුරවැසියන් ගනයටය. එහිදී ඔවුන් නාමිකව පුරවැසියන් උවත් ඔවුන්ගේ අයිතීන් වලට ගරුකෙරෙන්නේ නැත. ශිෂ්ඨ සම්පන්න රාජ්‍යයක දෙවන පෙල පුරවැසියන් නැත. මන්ද දෙවන පෙල පුරවැසියන් යනු ඔවුන් දෙවන පෙල මනුශ්‍යයන්ද වන බැවිනි.

 

- ප්‍රියශාන්ත රාජපක්ෂ

එකල මම රාජකාරි කටයුතු කළේ කඳුරට ගුවන් විදුලියේ. හැම මසකම පසළොස්වක පොහොය දවසේ උදේ පාන්දර සජීවී විකාශනය පැවැත්වුණේ කොතැන හෝ විහාරස්ථානයක ඉඳලා. ඒ වැඩසටහනේ නිෂ්පාදන හා ඉදිරිපත්කිරීමේ කටයුතු පවරා තිබුණේ මට ත් චූලා ටත්. අපි විහාරස්ථාන තෝරාගෙන ඒ ස්ථානයේ ඉඳලා උදේ සිල් දීමේ සිට දිවා බුද්ධ පූජාව දක්වා ආගමික වැඩසටහන් සජීවීව ඉදිරිපත් කළා. 

 

මේ කාලයේ තමයි දොළුකන්දේ පිරිත් පැන් ලංකාව පුරා උන්මාදයක් වගේ පැතිරුණේ. චූලටත් මටත් අවශ්‍යවුණා මේ හාස්කම් ගැන බලන්නත් එක්ක මේ ස්ථානයේ සිට පෝය වැඩසටහන් මාලාව විකාශය කරන්න. දුරකථනයෙන් කතාකරලා වැඩේ ලෑස්ති කරගෙන අපි පෝයට කලින් දවසේ දොළුකන්ද ට ගියා. අපේ කණ්ඩායමේ 06 දෙනෙක්. චූලා, මම, අපේ ඉංජිනේරු කණ්ඩායමේ උදය රණසිංහ, සිරාජ් ලුතුෆි, සහායකයා ගාමිණී සහ රියදුරු කරුණාරත්න. 

 

පන්සලෙන් දැනුම් දුන් පරිදි පන්සලේම කෑම බීම ඉඳුම් හිටුම් ලෑස්ති කරලා තිබ්බා. අපි කලින් දවසේ සවස් වෙනකොට පන්සලට ගියා. පන්සල් සීමාවට හැරෙන තැන මකර තොරණ ගාව ඉඳලා පාර දෙපැත්තේ ගස් වැල් වසාගෙන බැතිමතුන් පඬුරු එල්ලලා. එතන ඉඳලම අපිට දැනුන දෙයක් තමයි මිනිස්සු ප්‍රශ්න වලට තාර්කික විසඳුමක් නැතිවුණාම නොපෙනෙන බලවේග වල සරණ පතනවා කියන එක. අපි යනකොට දොළුකන්දේ උන්නාන්සේ හිටියේ නෑ. පූජාවකට දුරක ගිහින්. අපි පන්සලට ගිහින් තාක්ෂණික සම්බන්දතා පරීක්ෂා කරලා, විදුලිය අවශ්‍යතා සකස් කරලා, ඇන්ටනා හයි කරලා, ඕඩියෝ වයර් ඇදලා සියල්ල ලෑස්ති කළා. 

 

අපිට නවතින්නම දීලා තිබුණේ පන්සලේ යාබද ශාලාවක්. රෑට කෑම කාලා අපි පැදුරු එලාගෙන ඉන්නකොට ඒ අසලම වයසක කෙනෙක් බුලත් විටක් වංගෙඩියක කොටනවා. උදය ට ආසා හිතිලා මට කිව්වා මචං විට ටිකක් ඉල්ල ගනින්කෝ කියලා. මම විට ඉල්ලුවාම මේ මනුස්සයා ගොළුවෙක්. අපිට හයියෙන් හිනා ගියා. මොකද ඔය උන්නාන්සේ ප්‍රසිද්ධ වුණේ ගොළුවෝ කතා කරවන, කොරු ඇවිද්දවන කෙනෙක් හැටියට නේ.  ඉතිං පන්සලේ වැඩට ඉන්න මනුස්සයත් ගොළුවෙක්.

 

පහුවදා උදේ 5 ඉඳලා අපේ වැඩේ පටන් ගත්තා. එදා සුප්‍රසිද්ධ දොළුකන්දේ පූජාව (වතුර පිරිත් කරන) තියෙනවා. බැතිමත්තු පිරිලා කැලේ පුරා මකර තොරණ දක්වා කිලෝ මීටරයක් අරයක් සහිත අඩකවයක ප්‍රමාණයට. හැමෝගෙම අතේ ලොකු පොඩි ප්ලාස්ටික් බෝතල් වල වතුර. ඉස්සරහ තියෙන ජරාවට ගිය පොකුණු දියපාරවල් වලින් පවා වතුර පුරව ගන්නවා. පූජාව පටන් ගන්න කලින් උන්නාන්සේ කියනවා වතුර බෝතල් අතේ තියාගෙන වැඳගන්න කියලා. චූලා මං දිහා බලනවා, මම චූලා දිහා බලනවා. උදය අපි දෙන්නා දිහා බලලා ඇහැක් ඉඟි මරනවා. පුජාව ආගමික නෑ. කුණුහරුප විතරක් නැති බැනුම් කන්දරාවක්. කොට ගවුමට බනිනවා. කරපළල් හැට්ටෙට බනිනවා ඔය ආදී වශයෙන් විවිධ වර්ණයන්ගේ බැනුම් වල එකතුවක් තමයි පූජාව. බැතිමත්තු සාධූ කියනවා. පුජාව ඉවර වුණාම පන්සලේ ඉන්න ලේකම් ලා කිහිප දෙනෙක් පිත්තල පාත්තර අරගෙන බැතිමත්තු අතරට යනවා රත්තරං එකතු කරන්න. බැතිමත්තු අතේ කනේ දාගෙන ඉන්න ඒවා ගලවලා පාත්තරේ ට දාලා හයියෙන් සාධුකාරයක් දෙනවා. පන්සල් තාප්පේ ගාවම හිටියා අම්මා කෙනෙක් තමන්ගේ දරුවා අරගෙන ඇවිත්. ඒ දරුවට බාලපක්ෂාඝාත රෝගය. ඇවිදින්න බෑ. අම්මගේ බලාපොරොත්තුව දරුවා ඇවිද්දවන්න. ඒක හරිම අහිංසක බලාපොරොත්තුවක්. ඒ අම්මා තමන්ගේ කණේ දමාගෙන හිටි අරුංගල් ජෝඩුව ගලවලා අර පාත්තරේට දැම්මා. අපිට දැනුනේ පුදුම වේදනාවක්. හොඳටම පැහැදිලියි ආයෙ ඒ අම්මට ජීවිතේට අරුංගල් ජෝඩුවක් ගන්න ලැබෙන්නේ නෑ.

 

කොහොම හරි වැඩසටහන අවසන් කරනකොට මම කිව්වා අපේ රටේ මිනිස්සුන්ට ප්‍රශ්න තියෙනවා. ඒ ප්‍රශ්න දොළුකන්ද මකර තොරණ ගාවා ඉඳලා කිලෝමීටරයක ප්‍රමාණයේ වපසරියක ගස්වල එල්ලෙනවා කියලා. ඇත්තටම පැසවන වේදනාවෙන් මම ඒක කිව්වේ.

 

මේ ලේකම්වරු අත පුංචි පිහියක් තියෙනවා. හරියට තේ කප්පාදු පිහියක් වගේ. අපි ඇහුවා ඒක මොකටද කියලා. ගස්වල බැඳලා තියෙන පඬුරු කපලා ඒ සල්ලි එකතු කරන්න. උන්නාන්සේ ගේ දේශනා පූජා අඩංගු කැසට් පට විකුණන අලෙවි කුටි කිහිපයක් මේ භූමියේ තිබ්බා. ඒ එක අලෙවි කුටියක දවසක ආදායම රුපියල් 20,000 - 30,000 අතර ගාණක් බව මගෙත් එක්ක කිව්වේ ලේකම්වරයෙක්.

 

අපි ආපහු එන්න ලෑස්තිවෙලා උන්නාන්සේ ගේ කුටියට ගියා යනවා කියන්න. එතකොට මේ හාදයා ඉංග්‍රීසි බෙහෙත් අහුරක් බොනවා. අපි එකිනෙකා මූණෙන් මූණ බලාගත්තා. උන්නාන්සේ නොමනාපෙන් වගේ කිව්වා. "ඇයි මහත්තයා අර විදියට කිව්වේ?" කියලා. මම කිව්වා "ඇත්තනේ "කියලා. ආපහු වාහනේට නැගලා එන්න හදනකොට අර ලේකම්වරයෙක් ඇවිත් උදයට ලියුම් කවරයක් දුන්නා. උදයා ඒක මට දුන්නා. විවෘත කලාම දාහේ කොළවලින් රුපියල් 6000ක්. වාහනේ නතර කරලා මම බැහැලා ලේකම්ගෙන් ඇහුවා මේ මොකටද කියලා. "මහත්තයලා ඕක බෙදාගන්න" කිව්වා. මගේ උත්තරේ වුණේ. අපිට පඩියක් ගෙවනවා ආයතනය වැඩකරනවට. මේ කලෙත් රාජකාරියක්. මේක ආපහු තියාගන්න කියලා. එතකොට ලේකම් කියනවා අනෙක් ගුවන් විදුලි, රූපවාහිනී වල මහත්තුරු නම් ගත්තා කියලා. කවුද? කියලා ඇහුවාම අපි දන්න කියන මිත්‍රයන්ගේ නම් ටිකක් කිව්වා. මම කිව්වා ඒ ඒ අය. මේ අපි කියලා.

 

එදා දොළුකන්දේ කතාව ඕක. කාලෙකදි කාටහරි කෑගල්ල ගැනත් මෙහෙම ලියන්න පුලුවන් වේවි. ඒත් ඒක සැකයි.

 

ප.ලි. ඔය උන්නාන්සේ කාලයක් මහවැලි ව්‍යාපාරයේ එච් කලාපයේ වැඩකළ ක්ෂේත්‍ර නිළධාරියෙක් බවත් ගුරුවරයෙක් නැතිව සිවුර දාගත් කෙනෙක් බවත්, උපතින්ම දෘශ්‍ය ඌණතාවෙන් පෙලුන අයෙක් බවත් පස්සෙ කාලේ ආරංචි වුණා.

 

- කපිල එම්. ගමගේ